Tượng Bồ tát Tara theo ảnh tư liệu và tình trạng trước khi phục chế

        Tượng Bồ tát Tara (ký hiệu 14.3) được tìm thấy tại di tích Cồn Dàng, Đại Hữu, Quảng Bình, đem về bảo tàng  năm 1918. Đây là một trong những hiện vật quý hiếm được Bảo tàng lựa chọn đưa ra trưng bày thường trực phục vụ khách tham quan tại gian trưng bày hành lang Quảng Bình ngay sau khi Bảo tàng khánh thành. Năm 1988 bức tượng  bị kẻ gian đập vỡ thành 11 đoạn và mang đi mất phần thân (từ ngực cho đến chân). Từ đó đến nay các phần còn lại của bức tượng gồm: đầu tượng (từ ngực trở lên), hai tay, hai trụ đỡ và chân đế được xếp vào kho mà chưa có điều kiện phục dựng lại hình dáng ban đầu.

                Theo tư liệu, hình ảnh lưu lại thì tượng Bồ tát cao 1,09m đứng trên một đế vuông, hai tay đưa ra phía trước, mỗi bàn tay nắm gần vào trụ đỡ có hình nụ hoa phía trên. Khuôn mặt Bồ tát hơi vuông, cằm chẻ, tươi tắn. Thân tượng thon thả, bộ ngực để trần nở nang đầy gợi cảm; từ  eo trở xuống chân được quấn  một sarong bó sát vào thân. Chiếc sarong là một  loại váy quấn nhiều vòng từ sau ra trước, đầu mối giấu trước bụng, được trang trí bằng bốn dải kép nằm ngang, chia sarong thành ba khoảng trống để trơn đều nhau. Dải kép thứ nhất, thứ ba và thứ tư (tính từ trên xuống) được trang trí bằng hai loại hoa văn: vòng ngọc đồng tâm và hình răng cưa. Dải kép thứ nhì được thể hiện ba lọai hoa văn: vòng ngọc đồng tâm,hình hoa thị trong hình thoi ghép và hình răng cưa.

Dựa vào thông tin, hình ảnh, số liệu đo được, năm 2009 Bảo tàng đã tiến hành nghiên cứu phương án phục dựng lại bức tượng. Với giải pháp công nghệ hiện đại bấy giờ  thì có thể nói việc ráp nối, hoàn thiện các phần gãy, vỡ lại với nhau bằng kỹ thuật khoan lỗ, đổ keo, gắn chốt kim loại không gỉ để cho bức tượng vững chắc là điều dễ dàng đối với chuyên gia bảo quản.

Cán bộ Bảo tàng  thực hiện công tác phục chế

           Tuy nhiên, phần khó nhất là phục chế lại phần thân đã mất của bức tượng. Để tạo ra được phần thân hài hoà, tương ứng với cả bức tượng thì cần phải tính toán một cách khoa học ngay từ lúc tạo dáng, chọn chất liệu, cho đến chọn kỹ thuật chế tác. Đầu tiên là tính toán tỉ lệ phần thân trên cơ sở tỉ lệ số đo của toàn bức tượng. Có được số đo thực tế trên bản vẽ, bước tiếp theo là tạo ra phần thân đó trên một chất liệu mềm để dễ điêu khắc, chỉnh  sửa, tạo dáng cho phù hợp. Tiếp đến là đem ráp thử nghiệm phần thân đã có với các phần  khác của bức tượng để có một cái nhìn tổng quan, chính xác, trước khi quyết định phục chế bằng chất liệu bền vững hơn theo mô hình đã được tạo ra. Từ phần thân mẫu ta có thể dễ dàng làm thành phần thân khác trên chất liệu bền chắc hơn như đá, xi măng hay gỗ là các vật liệu quen thuộc mà Bảo tàng lâu nay hay sử dụng trong phục chế, làm phiên bản hiện vật. Tuy các loại vật liệu này có ưu điểm là giá thành thấp, dễ làm nhưng Bảo tàng muốn thử nghiệm trên một loại vật liệu khác, vật liệu composite. Đây là loại vật liệu đã được ứng dụng rộng rãi trong các ngành công nghiệp nói chung và ngành Bảo tàng nói riêng, đặc biệt trong công tác bảo quản và phục chế hiện vật.

              Vật liệu composite là loại vật liệu được chế tạo tổng hợp từ hai hay nhiều vật liệu khác nhau nhằm tạo ra một vật liệu mới có tính chất trội hơn so với các vật liệu hợp thành. Hai thành phần chính của vật liệu composite là vật liệu nền (giữ vai trò liên kết) và vật liệu độn (đảm bảo đặc tính cơ học). Ưu điểm của vật liệu composite là sức bền cơ học cao, chịu đựng được sự  khắc nghiệt của thiên nhiên, không bị ôxy hoá lại dễ chế tạo theo ý muốn. 

             Áp dụng vào công tác phục chế, phần thân của tượng Bồ tát Tara được tạo ra bằng sự kết hợp theo tỷ lệ cho phép giữa vật liệu nền và bột đá. Vì vậy nó không những cứng hơn rất nhiều so với chất liệu đá và xi măng mà còn hài hòa tương ứng cả về màu sắc với các phần còn lại của bức tượng.

Tượng Bồ tát Tara đã được phục chế

               Phục chế thành công thân tượng Bồ tát Tara không những làm hồi sinh lại một hiện vật quý hiếm của nghệ thuật điêu khắc Chăm xưa mà còn mở ra một hướng mới cho công tác bảo quản phục chế hiện vật tại Bảo tàng Chăm. Với tính ưu việt của vật liệu composite, Bảo tàng có thể làm phiên bản cho những hiện vật quý hiếm để đưa ra trưng bày thay thế (hoặc đưa đi trưng bày lưu động) nhằm tránh sự mất mát hay hư hỏng hiện vật gốc.

                                                                                                                                                                       NGUYỄN HỒ