CÔNG TÁC BẢO QUẢN TẠI BẢO TÀNG ĐIÊU KHẮC CHĂM
1/ Đặc điểm hiện vật và tình trạng bảo quản.
Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là một trong những bảo tàng ra đời sớm nhất trên lãnh thổ Việt Nam hồi đầu thế kỷ XX và là nơi duy nhất trong cả nước sở hữu một bộ sưu tập khá đầy đủ về nghệ thuật điêu khăc Chăm. Các tác phẩm điêu khắc Chăm trong bộ sưu tập của Bảo tàng chủ yếu được làm từ đá sa thạch dưới dạng phù điêu hoặc tượng tròn, có niên đại từ thế kỷ VII đến thế kỷ XV phản ánh khá đậm nét đời sống tâm linh tín ngưỡng của người Chăm xưa. Do nhiều nguyên nhân khác nhau mà hầu hết các hiện vật khi đưa về bảo tàng không còn được nguyên vẹn. Do vậy, công tác bảo quản, tu sửa phục dựng lại chúng luôn được Bảo tàng quan tâm ngay từ đầu thành lập. Trước đây, để phục hồi lại nguyên dạng hiện vật người ta dùng chất liệu xi măng gắn chắp các phần gãy, vỡ lại với nhau; phần vỡ lớn thì gia cố chốt sắt chịu lực bên trong và để hiện vật đứng vững khi đưa ra trưng bày người ta phải chôn chặt chúng vào tường, vào bục bệ. Kỹ thuật này đã giúp cho hiện vật trở nên lành lặn, vững chắc hơn, đó là sự lựa chọn tối ưu nhất lúc bấy giờ. Tuy nhiên, từ những năm cuối của thế kỷ trước hiện vật đang trưng bày của Bảo tàng có hiện tượng nứt và mục mủn bề mặt. Hiện tượng này ngày càng trầm trọng hơn theo thời gian.
2/ Nguyên nhân và giải pháp
Để kịp thời tìm giải pháp chống xuống cấp cho bộ sưu tập, Bảo tàng đã tập trung tìm hiểu và phân tích nguyên nhân dẫn đến các hiện tượng trên. Từ đặc điểm kiến trúc (không gian mở), phương pháp trưng bày (chôn chặt vào tường, vào bục bệ, mật độ hiện vật quá dày), vị trí xây dựng (cạnh bờ sông, cạnh đường giao thông lớn) đến sự xuống cấp của toà nhà Bảo tàng (do xây dựng quá lâu, từ 1915) đã làm cho hiện vật trưng bày bên trong thường xuyên bị ẩm (do bị mưa tạt, gió lùa, trần dột, hút ẩm trực tiếp từ tường, nền nhà), bị chấn động dẫn đến nứt, bám bụi, biến sắc, mục mủn (do xe cộ và khói thải). Chính độ ẩm lâu ngày cộng với các chất có hại từ khói bụi xe cộ (như chất cacbondioxit) đã phá huỷ một số chất có trong đá sa thạch (như chất canxicacbonat) làm cho mục mủn bề mặt hiện vật. Đặc biệt, vì bị ẩm nên các chốt sắt dùng để phục chế trước đây bị ôxy hoá tạo ra một áp lực lớn từ bên trong, cộng với bị chấn động khiến một số hiện vật bị nứt.
Sau khi nhận định được nguyên nhân làm cho bộ sưu tập của Bảo tàng bị xuống cấp, một số giải pháp khắc phục được đưa ra là: Chống thấm, làm cửa, bóc gỡ hiện vật ra khỏi tường, di dời, trưng bày hiện vật ra xa đường giao thông, thay các chốt sắt bằng các chốt kim loại không gỉ, phục hồi gia cố lại bề mặt hiện vật đã hư hỏng.
Năm 1993, Bảo tàng tiến hành chống thấm cho toàn bộ toà nhà. Năm 1995, lắp đặt hệ thống của cuốn các cửa sổ và cửa chính, chấm dứt tình trạng hiện vật bị ướt. Cùng với công việc này là công tác vệ sinh hiện vật cũng được cán bộ bảo tàng tiến hành làm thường xuyên và bước đầu tách bóc một số hiện vật hư hỏng nặng đưa vào kho bảo quản. Năm 1997, hợp tác với Trường đaị học Tây Sysney (Úc) tập huấn về Bảo quản. Đặc biệt, năm 2001 nằm trong khuôn khổ chương trình hợp tác với Pháp, Bảo tàng Guimet ở Paris đã cung cẩp trang thiết bị hiện đại để thành lập một xưởng phục chế ngay tại Bảo tàng và cử chuyên gia sang đào tạo cán bộ bảo quản cho Bảo tàng.
Ông Bertrand Porte, một chuyên gia của Trường Viễn đông bác cổ trong lĩnh vực bảo quản, phục chế hiện vật điêu khắc đá, có nhiều năm làm việc ở Bảo tàng Phnôm Pênh (Campuchia) sang hướng dẫn cho 04 cán bộ trẻ của Bảo tàng thực hành bảo quản, phục chế trực tiếp trên các hiện vật. Được sự chỉ dẫn tận tình của chuyên gia, quy trình kỹ thuật phục chế một số hiện vật điêu khắc đá đã được các cán bộ trẻ nắm bắt rất nhanh từ cách tháo dỡ, cột, cẩu, kích, di chuyển cho đến xử lý vệ sinh, khoan chốt, đổ keo, xử lý bằng hoá chất, hàn gắn, hoàn thiện. Mỗi hiện vật có nguyên nhân hư hỏng khác nhau thì cách sửa chữa, phục hồi cũng khác nhau. Điều này đòi hỏi cán bộ bảo quản, ngoài tính kiên trì, cẩn thận, khéo léo, nắm chắc kỹ thuật cơ bản còn phải phân tích trên từng chất liệu đá để có một giải pháp “chữa trị” thích hợp.
3/Kết quả.
Sau 08 đợt (mỗi đợt 03 tuần) vừa học vừa thực hành trực tiếp kỹ thuật bảo quản lên hiện vật với các chuyên gia Pháp, đội ngũ cán bộ bảo quản Bảo tàng ngày càng vững vàng hơn với tay nghề của mình. Cho đến nay Bảo tàng đã phục hồi nguyên dạng cho gần 100 hiện vật hư hỏng nặng nhất. Cán bộ bảo quản của Bảo tàng hiện nay có thể tự mình “chẩn đoán và chữa trị” các loại bệnh liên quan đến chất liệu đá và có thể hướng dẫn cho học sinh, sinh viên chuyên ngành bảo tồn bảo tàng đến thực tập. Từ năm 2006 đến nay Bảo tàng đã hướng dẫn cho 05 em học sinh trường Trung cấp Văn hoá Nghệ thuật thành phố Đà Nẵng và một sinh viên trường Đại học Văn hoá thành phố Hồ Chí Minh đến thực tập với kết quả khá tốt và được lãnh đạo Bảo tàng nhận một em vào làm việc.
Nguyễn Hồ
(c) Bản quyền 2008 thuộc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Võ Văn Thắng - Giám đốc Bảo tàng Giấy phép số: 138/GP-TTĐT của Cục QL PT, TH và TTĐT - Bộ Thông tin và Truyền thông Địa chỉ: số 02, đường 2-9, Thành phố Đà Nẵng, Việt Nam Điện thoại: (84-511) 3470114 * Fax: (84-511) 3574801 Email: chammuseum@gmail.com Website: www.chammuseum.danang.vn