VIETNAMESE
  ENGLISH
   
   

 
TIN TỨC- SỰ KIỆN

TRẦN ĐỨC ANH SƠN

Một sự kiện văn hóa đang thu hút sự chú ý của những người Mỹ yêu thích văn hóa Việt Nam, đặc biệt là người Việt ở Mỹ, là cuộc triển lãm Nghệ thuật cổ Việt Nam - Từ đồng bằng đến biển khơi(Arts of Ancient Viet Nam - From River Plain to Open Sea) diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Houston (từ 13/9/2009 đến 03/01/2010) và tại Tổ chức Xã hội châu Á ở New York (từ 02/02 đến 02/5/2010).

Lần đầu tiên, gần 110 cổ vật quý hiếm của 9 bảo tàng Việt Nam, có niên đại từ thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên đến thế kỷ 17, trong đó có những hiện vật chưa bao giờ được trưng bày ở Việt Nam, đã vượt đại dương tham gia vào cuộc triển lãm đặc sắc tại Mỹ. 
* “Một bước đột phá”
Đó là nhận xét của tờHouston Chronicle (Mỹ). Báo này còn bình luận thêm: “Chưa bao giờ trên đất Mỹ và trên thế giới, công chúng được chiêm ngưỡng một khối lượng cổ vật Việt Nam đồ sộ như thế. Rất nhiều hiện vật trong số này lần đầu tiên rời Việt Nam để đến với công chúng nước ngoài”.
Giám tuyển của cuộc triển lãm này, TS. Nancy Tingley, chuyên gia về lịch sử mỹ thuật ở California, đã bỏ ra hơn 20 năm để thu thập thông tin, kết nối những nhịp cầu liên lạc và tìm kiếm tài chính để biến cuộc triển lãm này từ ý tưởng trở thành hiện thực.
Gần 110 cổ vật Việt Nam với các chất liệu: đồng, đá quý, vàng bạc, sa thạch, thạch anh, gốm… đến từ 9 bảo tàng Việt Nam: Bảo tàng Lịch sử Việt Nam; Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam; Bảo tàng Lịch sử Việt Nam thành phố Hồ Chí Minh; Bảo tàng Mỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh; Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế; Bảo tàng Lịch sử và Cách mạng Thừa Thiên Huế Bảo tàng Điêu khắc Champa Đà Nẵng; Bảo tàng Đồng Nai; Bảo tàng Long An và Trung tâm Bảo tồn và Quản lý Di tích Hội An.Hiện vật triển lãm trưng bày theo 4 chủ đề:
- Chủ đề 1: Những văn hóa sơ kỳ: Giới thiệu “thời đại vàng” đầu tiên của Việt Nam, từ thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên đến thế kỷ 3 sau Công nguyên,với hai nền văn minh nổi bật là Đông Sơn ở miền bắc và Sa Huỳnh ở miền trung và miền nam Việt Nam. Những hiện vật tiêu biểu trong chủ đề này gồm những chiếc rìu đồng, trống đồng Đông Sơn rất toàn bích, mộ chum Sa Huỳnh, đồ tế tự, vũ khí,đồ kim hoàn, chuỗi hạt trang sức làm bằng đá quý, thủy tinh và vàng…
- Chủ đề 2: Khảo cổ học Phù Nam ở châu thổ sông Cửu Long: Văn hóa Óc Eo của Việt Nam: Đây là kỷ nguyên đầu tiên của nền văn minh Phù Nam, vốn trải rộng trên một phần lãnh thổ phía nam Việt Nam và toàn bộ lãnh thổ Campuchia. Triển lãm tập trung giới thiệu những cổ vật thuộc văn hóa Óc Eo, một nền văn hóa khảo cổ giàu có và phong phú nằm trên con đường giao thương giữa các đế chế La Mã, Ấn Độ và Trung Hoa. Vì thế, hiện vật giới thiệu trong chủ đề này là những tuyệt tác tượng Phật và tượng Bồ Tát làm bằng gỗ, sa thạch, đồng… cùng những món trang sức từng được giao thương trên con đường mậu dịch nối liền La Mã, Trung Hoa và Ấn Độ.
-Chủ đề 3: Champa: Những vương quốc ven sông và những thương cảng: Chủ đề này giới thiệu nghệ thuật điêu khắc tuyệt hảo của người Chăm, chủ nhân của những vương quốc ven biển và là những người điều hành mạng lưới “trao đổi ven sông” ở trung bộ Việt Nam với những tiểu quốc lân bang. Những cổ vật xuất hiện trong chủ đề này đa phần là bảo vật điêu khắc đá Champa, những món đồ kim hoàn cao cấp có niên đại từ thế kỷ 6 và những cổ vật minh chứng cho hoạt động thương mại và trao đổi giữa vương quốc Champa với các vùng tiểu quốc thuộc Indonesia, Philippines, Butuan và các vùng lãnh thổ khác trong khu vực Đông Nam Á và Ấn Độ.

Hiện vật của Bảo tàng ĐK Chăm triển lãm tại Hoa Kỳ

- Chủ đề 4: Thương mại và giao lưu trong các thế kỷ 16 - 18 thông qua lăng kính Hội An: Khám phá đô thị cổ Hội An, nơi được coi là “trái tim” của các thương cảng quốc tế ở Đông Nam Á trong các thế kỷ 16 - 18. Hiện vật trưng bày trong chủ đề này phần lớn là những tuyệt tác gốm Chu Đậu, đồ gốm mậu dịch nổi tiếng trên con đường hải thương kết nối giữa Trung Hoa, Nhật Bản với châu Âu, mà Hội An chính là thương trạm trung chuyển. Chủ đề này còn giới thiệu những cổ vật mang ảnh hưởng của sự giao lưu văn hóa giữa Việt Nam với Nhật Bản, Trung Hoa, Hà Lan và Bồ Đào Nha trong diễn trình lịch sử của Hội An.
* Để ra tới biển
Bà Christine Starkman, quản thủ sưu tập châu Á của Bảo tàng Mỹ thuật Houston, cho biết cuộc triển lãm này đã được khởi xướng từ năm 1988 nhưng do gặp phải những trở ngại ngoại giao nên phải tạm ngưng. Năm 1995, ngay sau khi quan hệ ngoại giao Mỹ - Việt được bình thường hóa, Hội Sưu tập Cổ vật Châu Á thuộc Bảo tàng New York cùng với Bảo tàng Mỹ thuật Houston đã liên hệ lại với Bộ Ngoại giao Việt Nam và đến năm 2001, Hội Sưu tập Cổ vật Châu Á New York và Bảo tàng Mỹ thuật Houston đã tìm được nguồn tài trợ cho triển lãm và đạt được thỏa thuận vớicác bảo tàng ở Việt Nam để mượn những cổ vật cho cuộc triển lãm này. Theo TS. Nancy Tingley: “Vấn đề là Hoa Kỳ đã không có quan hệ ngoại giao với Việt Nam cho tới trước năm 1995, trong khi chúng tôi đã bắt đầu công việc cho triển lãm này từ năm 1988. Đã có lúc, vào năm 1994, dự án này đã phải xếp lại rồi tới đầu năm 2000, chúng tôi mới tiếp tục tiến hành công việc”.
Tuy nhiên, diễn biến thực tế còn phức tạp hơn những gì mà bà Christine Starkman và TS. Nancy Tingley diễn tả. Trong giai đoạn 2003 - 2007, khi còn làm việc ở Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế (tiền thân của Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế sau này), tôi đã ba lần làm việc với TS. Nancy Tingley và một lần tiếp xúc với TS. Melissa Chiu, Giám đốc Tổ chức Xã hội Châu Á ở New York để thương thảo các điều kiện liên quan đến việc Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế cho mượn ba hiện vật Champa để tham gia cuộc triển lãm này.
Trước khi diễn ra cuộc triển lãm Nghệ thuật cổ Việt Nam - Từ đồng bằng đến biển khơi, các bảo tàng Việt Nam đã cho ba bảo tàng nước ngoài mượn hiện vật để tổ chức triển lãm tại Bỉ, Áo và Pháp trong các năm 2003 - 2006. Đó là: triển lãm Việt Nam: Nghệ thuật và văn hóa từ thời tiền sử đến ngày nay,tổ chức tại Bảo tàng Lịch sử và Nghệ thuật Hoàng gia (Bỉ); triển lãm Việt Nam: Thần linh - Anh hùng - Tổ tiên tổ chức tại Bảo tàng thành phố Leoben (Áo) và triển lãm Báu vật nghệ thuật Việt Nam: Điêu khắc Champa tổ chức tại Bảo tàng Quốc gia về Nghệ thuật Châu Á Guimet (Pháp).
Dù cả ba cuộc triển lãm này đều được tổ chức thành công, tạo được tiếng vang và tăng cường cơ hội quảng bá văn hóa Việt Nam với thế giới, nhưng các nhà tổ chức triển lãm nước ngoài vẫn gặp nhiều khó khăn khi thương thảo với phía Việt Nam để mượn hiện vật. Tôi có dịp làm việc với ba vị giám tuyển của ba cuộc triển lãm là TS. Miriam Lambrecht (triển lãm Việt Nam: Nghệ thuật và văn hóa từ thời tiền sử đến ngày nay ở Bỉ năm 2003), TS. Christian Schicklgruber (triển lãm Việt Nam: Thần linh - Anh hùng - Tổ tiênở Áo năm 2004) và TS. Nancy Tingley (triển lãm Nghệ thuật cổ Việt Nam - Từ đồng bằng đến biển khơi ở Mỹ hiện nay). Họ đều thống nhất rằng: dù đã có Luật Di sản văn hóa nhưng thủ tục pháp lý để đưa cổ vật ra khỏi Việt Nam rất phức tạp; giám đốc các bảo tàng Việt Nam không đủ quyền hạn để quyết định cho mượn hiện vật hay không? vì điều này phụ thuộc vào ý kiến chỉ đạo của lãnh đạo chính quyền địa phương. Ngoài ra, các bảo tàng Việt Nam muốn bản hợp đồng cho mượn hiện vật phải do họ trực tiếp đứng tên ký kết, nhưng Bộ Văn hóa Thông tin lại giao trách nhiệm cho Cục Di sản Văn hóa thực thi việc này, trong khi, nếu xảy ra hư hỏng hay mất mát hiện vật thì các bảo tàng có hiện vật cho mượn phải chịu trách nhiệm trước chính quyền địa phương. Vấn đề bảo hiểm cho hiện vật cũng rất nan giải vì ở thị trường cổ vật ở Việt Nam chưa tiếp cận với thị trường thế giới nên phía Việt Nam ít có thông tin về giá trị bảo hiểm. Vì thế, giá bảo hiểm hiện vật do phía Việt Nam đưa ra thường không sát thực tế, khiến việc thương thảo phải trở đi, trở lại nhiều lần.
Dù có nhiều trở ngại như trên, TS. Nancy Tingley và đồng sự vẫn kiên trì theo đuổi việc tổ chức triển lãm một cuộc triển lãm về cổ vật Việt Namở Mỹdo sự ngưỡng mộ của họ đối với văn hóa Việt Nam. TS. Nancy Tingley phát biểu: “Cảm giác của tôi khi ở Việt Nam là chỉ cần cắm cái xẻng xuống đất, người ta sẽ tìm thấy được vật gì đó. Thật là một nền văn hóa phong phú đến mức khó tin!”. Và bà quyết tâm giới thiệu nền “văn hóa phong phú đến mức khó tin” ấy với công chúng Mỹ bằng cuộc triển lãm này. Lẽ ra, triển lãm đã khai mạc vào năm 2005 nhân kỷ niệm 10 năm bình thường hóa quan hệ Mỹ - Việt, nhưng do trở ngại tài chính, nên đến mùa thu 2009, những cổ vật đặc sắc của Việt Nam mới có cơ hội xuất hiện trước công chúng Hoa Kỳ. 
* Sợi dây kết nối nguồn cội
Đến nay, triển lãm đã đi được một nửa chặng đường. Sau khi bế mạc ở Bảo tàng Mỹ thuật Houston vào ngày 03/01/2010, triển lãm sẽ được tiếp tục ở Tổ chức Xã hội châu Á ở New York cho đến đầu tháng 5/2010.
Điểm lại những thông tin trên báo chí viết về cuộc triển lãm này, có thể nhận thấy cuộc trình diễn của cổ vật Việt Nam ở Houston đã gây sự kinh ngạc cho công chúng Mỹ về một lịch sử lâu đời, một nền văn hóa rực rỡ và một nền nghệ thuật đặc sắc của dân tộc Việt Nam. Blogger Nguyễn Phục Hưng viết trên http://houston-nang-am.blogspot.com: “Từ mấy chục năm qua, mỗi khi nói về Việt Nam thì đa số người Mỹ cũng như Việt đều nghĩ đến cuộc chiến tranh Việt Nam hay những cuộc di tản sau tháng 4 năm 1975. Ít người có một khái niệm rõ ràng về nền văn minh trên 4.000 năm của đất nước này”. Ông John Nguyễn, một Việt kiều ở Houston,cho rằng triển lãm này đặc biệt quan trọng đối với trẻ em trong các gia đình người Việt định cư tại Houston vì các em có rất ít hiểu biết về Việt Nam và lịch sử văn hóa của quê hương. Ông chia sẻ: “Các em chưa từng về Việt Nam và nếu có về rồi thì cũng chưa từng biết đến nền văn hóa cũng như lịch sử tuyệt đẹp như những gì được trưng bày tại đây. Tổ chức được triển lãm này thật là tốt”. Cristina Trần, một phụ nữ sinh ở Việt Nam nhưng lớn lên ở Mỹ, cũng phát biểu: “Thật lòng, tôi chưa bao giờ nghĩ rằng Việt Nam lại có một lịch sử lâu dài và rộng lớn đến như vậy. Tôi chắc là khá nhiều trẻ em Việt Nam thế hệ thứ nhất và thứ hai sinh ra tại Mỹ không hề biết rằng chúng tôi cũng có những vị vua”.
Rõ ràng,cuộc triển lãm Nghệ thuật cổ Việt Nam - Từ đồng bằng đến biển khơi không chỉ giới thiệu với công chúng nước Mỹ “một hình ảnh khác” của Việt Nam, mà còn là sợi dây kết nối nguồn cội giữa những người Mỹ gốc Việt với đất mẹ Việt Nam.
T.Đ.A.S.
 
(23/03/2010)
 
 

 (c) Bản quyền 2008 thuộc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng
Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Võ Văn Thắng - Giám đốc Bảo tàng
Giấy phép số: 138/GP-TTĐT của Cục QL PT, TH và TTĐT - Bộ Thông tin và Truyền thông
Địa chỉ: số 02, đường 2-9, Thành phố Đà Nẵng, Việt Nam
Điện thoại: (84-511) 3470114 * Fax: (84-511) 3574801
Email: chammuseum@gmail.com
Website: www.chammuseum.danang.vn