7. Tháp Phước Lộc (còn gọi là tháp Vàng)

Địa điểm: trên một ngọn đồi thuộc xã Nhơn Thành, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định
Niên đại: thế kỷ XII

Phước Lộc là một trong những kiến trúc tháp Chăm tiêu biểu đã được xếp hạng di tích kiến trúc - nghệ thuật Champa. Cũng giống như điều thường thấy của các tháp thuộc phong cách Bình Định, Phước Lộc được xây dựng trên đỉnh một ngọn đồi. Đặc biệt từ vị trí này có thể bao quát một vùng rộng lớn, thấy được cả Cánh Tiên và thành Đồ Bàn, Dương Long, Thủ Thiện…Tên Phước Lộc hay Phúc Lộc được sử sách và dân gian thường dung. Có thể do có liên hệ với nguời Khmer nên tháp còn có tên tháp Cao Miên. Và cho đến nay vẫn chưa lý giải được tại sao người Pháp lại gọi tên tháp Vàng.

Ở Tháp Vàng cũng có sử dụng nhiều đá trang trí nhưng mãi đến năm 1988 người ta mới tìm thấy một tác phẩm điêu khắc mang những nét đặc trưng của phong cách Tháp Mắm ( thế kỉ XII – XIII). Đó là một lá nhĩ bằng đá thể hiện nữ thần trí tuệ Sarasvati hiện đang trưng bày tại bảo tàng tổng hợp Bình Định. Các nhà nghiên cứu xếp tháp này vào phong cách Bình Định, niên đại khoảng thế kỉ XIII.

Tháp đã được công nhận di tích. Đến nay mới chỉ một lần được gia cố chống đỡ phần chân.


8. Tháp Cánh Tiên (còn gọi là Tháp Đồng)

Địa điểm: xã Nhơn Hậu, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Dịnh.
Niên đại: thế kỷ XII

Cánh Tiên là ngôi tháp nằm ở trung tâm của thành Đồ Bàn. Vì ở bốn góc tháp phía trên trông giống Cánh Tiên bay lên nên trong dân gian và sử sách gọi tên này. Tháp còn một tên khác là Tháp Đồng do người Pháp đặt ra mà đến nay vẫn chưa hiểu do đâu.

Tháp Cánh Tiên, một mặt có những nét đặc trưng của kiến trúc cổ Champa, mặt khác là ngôi tháp duy nhất có những hình trang trí hoa văn bằng đá dọc bốn cột ốp góc. Có lẽ Cánh Tiên cùng với thành Đồ Bàn mang những ảnh hưởng của kiến trúc Khơme bởi vì tính độc lập và vị trí của Cánh Tiên so với thành Đồ Bàn cùng với việc bắt đầu dung đá xây dựng giống như tinh thần của kiến trúc Angkor. Điêu khắc của Cánh Tiên đặc biệt và độc đáo ở những hoa văn tròn khắc trên đá dọc bốn cột ốp góc đều mang những nét đặc trưng của phong cách Tháp Mắm.

Cánh Tiên đã được xây dựng trong khoảng thế kỉ XII – XIII và là một trong số ít các tháp cổ Champa đẹp và còn khá nguyên vẹn. Những năm đầu thế kỉ XX, H. Parmentier đã mô tả Cánh Tiên và thành Đồ Bàn. Theo bản vẽ khi đó, tháp Cánh Tiên còn đầy đủ các tháp góc, những hình áp chân cột và phần đế cao khoảng 2m so với mặt đất…, nhưng vóc dáng của Cánh Tiên có vẻ thấp hơn thực tế. Hiện nay tháp đã được gia cường, tu bổ, phần chân tháp được xây bao đơn giản bằng gạch và vữa xi măng, cửa chính cũng dung vữa xi măng trát đơn giản một đường công – tua hình chữ U ngược.

Tháp đã được công nhận di tích cùng với thành Đồ Bàn. Vì tháp Cánh Tiên đẹp và có vai trò quan trọng đối với Thành Đồ Bàn nên cần được giữ gìn bảo quản tốt và phát huy giá trị.


9. Tháp Bình Lâm

Địa điểm: xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định
Niên đại: cuối thế kỷ XI - đầu thế kỷ XII

Bình Lâm là ngôi tháp có niên đại sớm nhất so với các tháp Champa ở Bình Định thuộc vào giai đoạn tiếp giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và phong cách Bình Định. Không giống những ngôi tháp ở Bình Định thường xây trên đồi cao, tháp Bình Lâm nằm trên một khu đất bằng phẳng. Sự hoàn hảo trong những nét trang trí của ngôi tháp thể hiện qua tỷ lệ cân đối giữa các thành phần kiến trúc từ cột ốp, cửa giả cho đến những chi tiết trên tường và đặc biệt ấn tượng ở những góc giật vuông vắn sắc nét, những trang trí đầy nhịp điệu, hài hoà. Có thể nhận thấy ở tháp Bình Lâm nhiều yếu tố của phong cách Mỹ Sơn A1 nhưng lại có nhiều nét giản lược có chọn lọc (không có đường rãnh ở giữa các cột ốp, không có hoa văn trang trí dọc các mặt tường…) làm cho cả khối kiến trúc vừa có được những nét thanh tú vừa có cảm giác chắc khoẻ.

Cách tháp không xa về phía Tây Bắc có ngôi chùa Thiên Trúc. Trong khuôn viên chùa còn hai tác phẩm điêu khắc lớn của Bình Lâm. Một là: Linga bằng đá ba phần (vuông, bát giác, tròn), phần tròn ở trên cùng có đường kính khoảng 0.9m. Hai là: tượng Garuda cao 1,60m tạc ở tư thế đứng nhìn thẳng, hai tay co lại và xoè bàn tay bàn tay ở ngang vai. Các tác phẩm điêu khắc này thuộc phong cách Chánh Lộ (đầu thế kỉ XII). Tháp đã được công nhận di tích và chưa từng được tu bổ.

10. Tháp Bánh Ít (còn gọi là Tháp Bạc)

Địa điểm:  xã Nhơn Hòa (?), huyện An Nhơn (?), tỉnh Bình Định.
Niên đại: thế kỷ XI-XII

Bánh Ít là khu tháp Champa lớn và còn nhiều hạng mục nhất ở Bình Định, với bốn ngôi tháp còn lại có những sắc thái khác nhau. Tháp chính nằm ở vị trí cao nhất trên núi dáng vẻ uy nghi. Sự kết hợp hài hoà giữa phần than và năm cột ốp ở mỗi cột tường và các tầng mái với các tháp nhỏ bốn góc…làm cho ngôi tháp vừa khoẻ mạnh vừa thanh thoát. Ngôi tháp này khiến nhiều người lien tưởng đến núi Meru huyền thoại và tinh thần Siva giáo. Ở phía Nam tháp chính là ngôi tháp Nhà mái cong hình thuyến với các điêu khắc hình người dưới chân tháp như nâng toà tháp lên, những mảng tường được trang trí bằng những dải hoa lá chạy dọc…Tất cả tạo cho ngôi tháp có dáng bay bổng thơ mộng.

Lưng chừng núi là hai kiến trúc dáng vẻ khác nhau. Phía Đông tháp chính là tháp cổng ít chi tiết trang trí tạo nên một cảm giác trang nghiêm. Gần đây trong khi khảo cổ để trùng tu tháp đã phát hiện vệt tường thành gắn liền với chân tháp ở mặt Bắc và Nam mà bản vẽ của H. Parmentier đã không thể hiện. Ở phía Đông – Nam tháp chính là ngôi tháp có trổ cửa bốn phía, những trang trí dạng quả bầu trên mái tạo thành một nét riêng độc đáo gây cảm giác vui nhộn, dịu dàng và nhiều nhịp điệu. Mặc dù có nhiều kiểu dáng nhưng các tháp Bánh Ít đều có những nét của phong cách chuyển tiếp từ Mỹ Sơn A1 sang Bình Định (cuối thế kỉ XI).

Tóm lại, đứng trước Bánh Ít là được thưởng ngoạn những vẻ đẹp đa dạng và thường xuyên thay đổi cảm xúc. Không những vẻ đẹp thẩm mỹ của tổng thể kiến trúc được toát ra mà còn những nét tinh tế cảm nhận được từ điêu khắc. Ở Bánh Ít đã phát hiện được nhiều tượng và phù điêu, cùng với trang trí gạch trên các mảng tường…làm tăng them giá trị của điêu khắc phong cách Chánh Lộ( cuối thế kỉ XI đầu thế kỉ XII) ở đây. Nhóm Bánh Ít đã được tu bổ lớn trong nhiều năm gần đây. Nhóm tháp đã được công nhận di tích.

Ảnh: Barbara J. Anello.

11. Tháp Dương Long (còn gọi là Tháp Ngà)

Địa điểm: xã Tây Bình, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định
Niên đại:  thế kỷ XII

Nếu như sự đặc biệt của tháp Bằng An là mặt bằng hình bát giác thì sự độc đáo của Dương Long lại thể hiện ở dạng mặt bằng giật vuông góc nhiều lần theo chu vi hình tròn và phần mái vút cao rồi kết thúc bằng một đài sen vĩ đại. Cụm ba tháp Dương Long cũng là những ngôi tháp cao nhất so với những ngôi tháp Champa hiện còn (tháp cao nhất đến 41m). Nếu sự ảnh hưởng tinh thần kiến trúc Khơmer, mầm mống từ Cánh Tiên và thành Đồ Bàn thì đến Dương Long đã thấy rõ nét. Có lẽ vào thời điểm khởi dựng (thế kỉ XII) và nhiều năm tồn tại, Dương Long là cả một quần thể đền thờ Ấn Độ giáo lớn.Trong phạm vi chừng 2000m2 còn nhiều dấu tích gạch đá, giếng nước mà những năm đầu thế kỉ, H. Parmentier còn phát hoạ được cả một tổng thể dấu tích kiến trúc. Tính chất Ấn Độ giáo của khu tháp được làm sang tỏ nhờ vào bố cục kiến trúc (ba tháp song hành) và điêu khắc. Ngoài khung tháp bằng gạch, rất nhiều đá được sử dụng ở Dương Long, hầu như mỗi phiến đá là một tác phẩm điêu khắc. Đặc biệt phải kể đến những điêu khắc trên cửa giả, diềm mái…với những đề tài Nagar, Makara, Kala, Gajasimha, khỉ, người ngồi trong diềm hoa văn xoắn hình lá đề…Tất cả đều mang phong cách Tháp Mắm (thế kỉ XII – XIII). Ngoài ra năm 1985 người ta còn tìm được hàng chục bức phù điêu lớn. Trong đó: 1 chiếc lá nhĩ cao 1.3m, rộng 0,88m, dày 0,23m có chạm khắc vị thần 3 đầu đứng chùng chân; một chiếc lá nhĩ cao 0,78m, rộng 0,88m, dày 0,18m có chạm khắc Garuda, khối đá trụ dài 1,88m, rộng 0,68m, dày 0,48m thể hiện một người đàn ông, hai người đàn bà và những trang trí phụ.

Những tác phẩm điêu khắc trên đá và dạng thức độc đáo vô nhị của các tháp Dương Long là di sản quý hiếm của Champa không những có giá trị nghệ thuật mà còn góp phần làm sang tỏ sự giao lưu, tiếp biến mạnh mẽ giữa hai nền văn hoá Champa và Khơmer. Nhóm tháp đã được công nhận di tích

12. Tháp Thủ Thiện

Địa điểm: xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định
Niên đại:  thế kỷ XII

Những đặc trưng kiến trúc và điêu khắc ở tháp Thủ Thiện cho biết niên đại của tháp là thế kỉ XII. Thủ Thiện cũng là một kiến trúc tiêu biểu của phong cách Bình Định (thế kỉ XII – XIII) với các cột ốp khoẻ mạnh. Trước đây trên đỉnh tháp có một cây đa lớn phủ kín cả toà tháp. Đến năm 1985, cơn bão mạnh đi qua Bình Định đã làm đổ cây đa này, nhưng không gây thiệt hại lớn cho ngôi tháp. Mặt khác, kể từ đó Thủ Thiện mới lộ hết vẻ đẹp của mình.

Vẻ đẹp của Thủ Thiện được thấy qua cấu trúc mái ba tầng thu nhỏ dần theo hình than tháp và các tháp nhỏ trang trí ở góc. Ở đây ấn tượng hơn cả là những bộ phận kiến trúc như đầu cột ốp, những đường rãnh nằm giữa các cột ốp nhô ra khá mạnh. Vẻ đẹp và sự bến vững của Thủ Thiện có nguy cơ bị đe doạ khi mà hiện nay toàn bộ chân tháp được tu bổ bằng vữa xi măng và gạch xây kiểu giật cấp. Việc xây bao phần đế tháp dung vữa xi măng đã làm xuất hiện những vệt ẩm nhìn thấy được trên thân tháp. Điêu khắc ở tháp cũng bị mất nhiều vì người ta đã từng đào khoét tường tháp. Hiện nay mặt tường phía Tây trong long tháp vẫn còn dấu vết của mảng điêu khắc đá lớn đã bị bóc ra. Theo các nhà khoa học thì đây chính là tường hậu phía trên của một đài thờ và có những nét điêu khắc của phong cách Tháp Mắm (thế kỉ XII – XIII). Như vậy, tuy là một tháp độc lập nhưng Thủ Thiện lại có tính chất phức tạp về tôn giáo. Nếu những điêu khắc đá trong long tháp còn lại thì chắc hẳn sẽ bổ sung nhiều tư liệu quý về lịch sử nghệ thuật và tôn giáo của Champa. Tháp đã được công nhận di tích.


13. Tháp Đôi (còn gọi là Tháp Hưng Thạnh)

Địa điểm: phường Đống Đa, thành phố Quy Nhơn.
Niên đại: thế kỷ XII.

Cả hai ngôi tháp hiện còn của Hưng Thạnh nằm trên khu đất bằng phẳng. Tháp Hưng Thạnh không như các tháp Champa truyền thống mà là một cấu trúc gồm hai phần chính: phần thân vuông và phần đỉnh tháp gồm các mặt cong. Đây là dạng kiến trúc đền thờ của Khơmer thời Angkor (thế kỉ XII) mặc dù phần thân tháp vẫn được trang trí bằng những nét kiến trúc Champa quen thuộc như cột ốp, vòm cửa…Có thể nói các tháp Hưng Thạnh đã tạo them cho nghệ thuật kiến trúc Champa một sắc thái mới nhờ sự kết hợp hài hoà những yếu tố Champa – Khơmer.

Như vậy là toàn bộ những ngôi tháp Champa ở Bình Định đều mang những nét đặc trưng của phong cách mới có sự ảnh hưởng những yếu tố Khmer thời kỳ Angkor cả trong kiến trúc và điêu khắc. Ở tháp Đôi có rất nhiều trang trí kiến trúc bằng đá như hình Nagar, Garuda, các phù điêu trang trí diềm mái và chân nền…Những hình điêu khắc này đều thuộc phong cách Tháp Mắm, cùng với những yếu tố trang trí kiến trúc cho thấy niên đại của Hưng Thạnh là thế kỉ XII.

Nhóm tháp đã được gia cường, trùng tu, bảo vệ với sự chỉ đạo của kiến trúc sư Kazimiez Kwiatkowski ( Kazik) – Ba Lan, và đã được công nhận di tích lịch sử - kiến trúc - nghệ thuật.

Ảnh: Barbara J. Anello.

 (Trích từ Đền tháp Champa - Bí ẩn xây dựng. Tác giả: Trần Bá Việt)